تصديق قول او كردند در اين اخبار با آنكه ميدانستند كه امى است و هيچ كتابى نخوانده پس اين اخبار آيت صادعه و حجت ساطعه باشد در ثبوت نبوت آن حضرت بر ايشان و چون حقتعالى ذكر معجزهء باهره و علامت ظاهره نمود بر بنى اسرائيل در عقب آن بيان طغيان و عصيان ايشان ميفرمايد بقوله * ( ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ ) * پس سخت گشت دلهاى شما اى يهود * ( مِنْ بَعْدِ ذلِكَ ) * از پس زنده شدن آن مقتول و يا بعد از جميع آيات و معجزات كه تعداد آن نموده شد خطاب راجع باولياء مقتول است يعنى يا آنكه از براى شما مقتول را زنده گردانيديم تا قاتل خود را براى شما بيان كرد و يا راجع بجميع بنى اسرائيل است كه با وجود مشاهده آيات مذكوره سخت دل شدند و انقياد نكردند و قساوت عبارتست از غلظ با صلابت هم چنان كه در حجر است و قساوت قلب مثل است در بعد آن از اعتبار و تذكر و ذكر ثم از جهت استبعاد قسوتست يعنى با آنكه آيات مذكوره موجب لين قلب است دل شما غليظ و سخت شده * ( فَهِيَ ) * پس دلها كه شما راست * ( كَالْحِجارَةِ ) * مانند سنگست در سختى و درشتى * ( أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً ) * يا سختتر است از سنگ از روى قساوت و غلظت يعنى در قساوت مثل حجاره است يا زايد بر آن و يا قلوب شما مثل حجاره است و يا مثل آن چيزى كه سختتر است از حجارت در قساوت مانند حديد پس بنا بر اين معنى مضاف محذوف باشد و مضاف اليه قائم مقام او شده و تقدير آنكه فهى ( مثل الحجارة او مثل ما هو اشد منها قسوة كالحديد ) و چون اشد متضمن مبالغه است و دلالت بر اشتداد ( قسوتين ) و اشتمال مفضل بر زياده از اين جهت نگفت كه ( او اقسى منها ) و او از براى ترديد است و معنى اينكه هر كه معرفت دارد به حال قلوب ايشان تشبيه آن مىكند بحجارة يا به آنچه قساوت آن از آن بيشتر است و سختتر و يا او بمعنى بل است يعنى دل ايشان مانند حجاره است بلكه سختتر از آن از قبيل وَأَرْسَلْناه إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ چه از ابن عباس مرويست كه ايشان صد و چهل هزار بودند پس آن در حكم ام منقطعه است و يا آنكه ايراد او بر سبيل ابهام باشد بر مخاطب و المعنى ( انها كاحد هذين فى انه لا يخرج عنهما ) و يا آنكه از براى تفصيل و تميز باشد اى ( بعضها كالحجارة و بعضها اشد منها ) و يا از براى تخيير از قبيل جالس الحسن او ابن سيرين اى ان شبهة قستوتها بالحجر اصبت و ان شبهتها بما هو اشد اصبت و ان شيهتها بهما جمعيا اصبت و يا بمعنى واو است كقوله أَوْ بُيُوتِ أُمَّهاتِكُمْ كه بمعنى و بيوت امهاتكم است يعنى قلوب ايشان مانند حجارت است در وقتى و سختتر از آن در وقتى ديگر بعد از آن بيان اشدية قلوب ايشان مىكند از حجارة بقوله * ( وَإِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ ) * و بدرستى كه بعضى از حجارة * ( لَما يَتَفَجَّرُ مِنْه الأَنْهارُ ) * آن چيزيست يعنى آن سنگى